Er is iets inspirerends aan een nieuw begin, of dat nu een nieuw jaar, een nieuw seizoen, een nieuwe maand of simpelweg een nieuwe dag is. Misschien voel je dat dit hét moment is om je teken- of schildervaardigheden verder te ontwikkelen. Wat een fantastisch idee!
Maar voordat je kunstboeken aanschaft, je inschrijft voor (online) creatieve cursussen of jezelf uitdaagt met een dagelijkse tekenroutine, laten we het eerst eens hebben over je mentaliteit. Je weet wel, die onzichtbare innerlijke overtuigingen waar elke zichzelf respecterende internetgoeroe graag over uitweidt. Hoewel sommige benaderingen me te zweverig klinken (The Law of Attraction, iemand?), heb ik geleerd – vaak door vallen en opstaan – dat de juiste mindset dé sleutel is tot artistieke groei. Zelfs de meest enthousiaste plannen stranden vaak door gebrek aan tijd, focus of middelen. Zonder helpende gedachten wordt het lastig om vol te houden en écht te groeien.
De illusie van talent
Jarenlang dacht ik, aangewakkerd door onze maatschappelijke obsessie met wonderkinderen1, dat kunstenaars van een andere planeet kwamen. Een planeet waar ze hun bijzondere artistieke vaardigheden cadeau kregen. Daarna werden ze met deze goddelijke talenten geboren op aarde om ons stervelingen te laten zien hoe je meesterwerken maakt.
Zo’n wonderkind was ik niet, dus het kunstenaarschap was niet voor mij weggelegd. Dacht ik.
Hoewel ik altijd veel plezier heb gehad in tekenen en daardoor de basis snel oppikte, moest ik oefenen om gevorderde technieken te leren. En omdat er op de basisschool niet veel van me werd gevraagd op creatief gebied, bleef ik hangen op het niveau van mijn aangeboren aanleg. Elke keer dat ik het ambitieuze beeld in mijn hoofd niet goed op papier kreeg, gaf ik het op om iets eenvoudigers te maken. Een houding die me lang heeft achtervolgd, waarschijnlijk tot frustratie van tekendocenten later in mijn leven, van wie ik regelmatig hoorde: “met wat meer moeite kan dit echt wat worden.”
Toch viel het kwartje dat ik meer moest oefenen niet, want ik haalde mijn vakken. Bovendien dacht ik dat tekenen iets is wat je van nature kunt, óf iets wat je anders nooit zult leren.
Nu weet ik dat dit onzin is. We verwachten ook niet dat Olympische atleten zonder training aan de start verschijnen om eventjes de wedstrijd te winnen. Net zo min verwachten we dat wetenschappers vaccins ontwikkelen zonder jaren van studie. Zelfs Mozart blijkt achteraf geen wonderkind. Hij heeft op jonge leeftijd gewoon veel meer geoefend dan andere kinderen en zijn vader noteerde de muziek die de kleine Wolfgang Amadeus voor zichzelf speelde. Dus waarom verwachtte ik dan wel dat ik de beelden uit mijn fantasie zonder enige vorm van oefening moest kunnen maken?
Talent alleen maakt je nog geen uitmuntende atleet, wetenschapper of kunstenaar 2 (maar laat vooral de illusie in leven dat je zonder doelbewuste oefening zo goed bent geworden, want dat maakt je prestaties des te indrukwekkender.) In mijn geval belemmerde het vaste geloof in een aangeboren creatief talent mijn artistieke groei.
Vaste vs. groeimentaliteit
Het was Carol Dweck, professor psychologie aan de Stanford-universiteit, die in een populaire TED-talk het concept van de fixed mindset (een statische of vaste mindset in goed Nederlands) en growth mindset (groeimentaliteit) onder de aandacht bracht3. Hiermee laat ze zien hoe onbewuste overtuigingen invloed kunnen hebben op onze prestaties.
Hoewel het effect van een growth mindset op studieresultaten in de echte wereld niet zo groot is als Dweck beweert in haar TED talk4, helpt het benoemen van een vaste en groeimentaliteit wel om je bewust te worden van je eigen denkpatronen en deze actief te veranderen.
Stel je voor dat je gedachten een bril zijn waardoor je de wereld bekijkt. Een vaste mindset – of vastdenken, zoals ik het liever noem – kleurt die bril met de overtuiging dat je talenten en vaardigheden vaststaan. Je hebt een taal- of wiskundeknobbel, of juist niet. Je bent sportief, of niet. Je kunt tekenen, of niet. Met zo’n bril lijkt verandering onmogelijk; je bent wie je bent, en daar blijft het bij. Zulke beperkende overtuigingen kunnen je gevangen houden in je huidige situatie.
Daartegenover staat de growth mindset – of groeidenken: een bril waarmee je mogelijkheden ziet om jezelf te blijven ontwikkelen. Met deze kijk geloof je dat je talenten, interesses en vaardigheden kunnen groeien en evolueren. Door inzet, het aangaan van nieuwe uitdagingen, en te leren van je ervaringen kun je jezelf steeds verder verbeteren, zelfs op gebieden die je niet als je sterke punten ziet (hoewel de kans dat je zonder ritmegevoel ineens een topdrummer wordt, zelfs met veel training, misschien toch klein – of nihil – is). Neurowetenschappelijk onderzoek bevestigt deze groeipotentie: ook onze volwassen breinen kunnen nieuwe verbindingen vormen of bestaande versterken.
Van vastdenken naar groeidenken: je beperkende overtuigingen ombuigen
Helaas hebben we allemaal wel eens last van gedachten die ons in de weg kunnen zitten, zoals denken dat we iets niet kunnen of dat we te oud zijn om te veranderen. Het is niet altijd makkelijk om jezelf te bevrijden uit het vastdenken. Dus hoe zet je die andere bril op?
Een bewezen techniek die je hierbij kan helpen, komt uit de cognitieve gedragstherapie (CBT): cognitieve herstructurering. Dit betekent dat je beperkende overtuigingen (vastdenken) omzet in helpende gedachten (groeidenken) die je ondersteunen in je persoonlijke ontwikkeling. Kijk eens naar de voorbeelden hieronder om te zien hoe je deze techniek kunt toepassen en zo artistiek kunt groeien:
| Vastdenken | Groeidenken |
|---|---|
| Stoppen voordat je het geprobeerd hebt: “Ik, een schilder? Ik kan niet schilderen. Ik heb er het talent niet voor.” | Proberen ook al ben je onzeker: “Schilderen lijkt me fantastisch! Ik heb het jarenlang niet meer gedaan, maar ik kan er alleen maar beter in worden.” |
| Bang zijn om fouten te maken: “Ik ga deze techniek niet uitproberen. Als het mislukt, sta ik voor schut.” | Vrij experimenteren en leren: “Deze nieuwe techniek levert misschien een verrassend resultaat op. Ik zie wel waar het schip strandt!” |
| De lat te hoog leggen: “Dit lijkt helemaal niet op het idee in mijn hoofd! Als het niet direct perfect is, hoeft het voor mij niet meer. Ik kap ermee!” | Kleine stappen zetten: “Deze schets lijkt niet op het beeld in mijn hoofd, maar dat is oké. Het is slechts een opstapje naar een betere tekening.” |
| Vasthouden aan één identiteit: “Ik ben een schilder; fotograferen past niet bij mij.” | Verschillende kanten van jezelf omarmen: “Misschien verbeteren mijn schilderijen door iets te leren over fotografie. Het lijkt me leuk om me breder te ontwikkelen.” |
| Binnen je comfortzone blijven: “Dit schilderij past niet bij mijn gebruikelijke stijl, ik durf het niet op Instagram te zetten. Wat zullen mijn volgers wel niet denken?” | Een risico nemen: “Dit schilderij is anders dan mijn gebruikelijke stijl, maar ik deel het toch – echte volgers waarderen mijn groei.” |
| De schijn ophouden tegenover de buitenwereld: “Ik noem mijn ruwe schetsen gewoon een ‘geheim project’ en deel niks. Dan maakt het niet uit als het mislukt.” | Je proces delen met de buitenwereld: “Deze schetsen zijn nog niet zoals ik wil, maar ik deel ze toch. Wie weet inspireren ze iemand anders of krijg ik nuttig advies.” |
| Je bedreigd voelen door het succes van anderen: “Waarom heeft zij zoveel volgers? Haar werk is niet eens zo bijzonder.” | Inspiratie halen uit het succes van anderen: “Wat mooi dat zij zo’n groot publiek weet te bereiken. Ik kan vast iets leren van hoe zij haar werk presenteert!” |
| Verlamd raken door jaloezie: “Zij heeft zoveel meer talent en ervaring. Misschien moet ik maar stoppen, want ik zal nooit zo goed worden.” | Jaloezie omzetten in motivatie: “Wow, zij is goed! Ik ga uitzoeken hoe ze dat doet en haar technieken uitproberen. Met geduld en oefening kom ik er ook!” |
| Opbouwende kritiek negeren of je aangevallen voelen: “Hoe durf je te suggereren dat ik perspectief moet studeren! Die gebouwen zijn expres scheef. Dat is mijn stijl.” | Openstaan voor kritiek: “Interessant wat je zegt… Ik zal het aanpassen in een nieuwe versie om te zien wat het toevoegt.” |
| Je waarde verbinden aan het resultaat: “Niemand vindt mijn urban sketches leuk; ik voel me waardeloos.” | Trots zijn op het proces: “Kijk eens hoeveel beter ik ben geworden in schetsen op locatie! Dit kon ik een jaar geleden nog niet.” |
| Obstakels zien als blijvend: “Deze galerie heeft mijn werk afgewezen. Het was stom om ze überhaupt te benaderen. Ik ben maar een amateur.” | Obstakels zien als tijdelijk: “De galerie wees mijn werk af, maar ik vraag feedback en zoek naar andere plekken waar mijn stijl beter past.” |
| Vastlopen door gebrek aan middelen: “Ik heb niet de juiste materialen, tijd of ruimte om te maken wat ik wil. Dan kan ik net zo goed niet beginnen.” | Creatief omgaan met wat je hebt: “Misschien heb ik niet alles wat ik wil, maar ik ga gewoon aan de slag. Eens zien wat ik met mijn beperkte middelen kan maken.” |
Dus nu weet je wat je moet doen als het even niet lukt met dat tekenen of schilderen. Zie het als een tijdelijke tegenslag op je levenslange artistieke reis. Niet alles is verloren. Wees lief voor jezelf, neem een adempauze en pak het potlood of de kwast weer op. Al snel zul je merken dat het tekenen of schilderen je gemakkelijker afgaat. Je krijgt er plezier in om nieuwe technieken te ontdekken, nieuwe vaardigheden te leren en verrassend werk te maken. En misschien groei je door dit proces wel uit tot je eigen favoriete kunstenaar.
Ik ben benieuwd: hoe heeft jouw mindset je geholpen of juist tegengewerkt op je creatieve reis? Heb je tips om jezelf te bevrijden van vastdenken? Deel ze in de reacties!
Voetnoten
- Uit onderzoek van psychologe en concertpianiste Chia-Jung Tsay blijkt dat we een natuurtalent beter beoordelen dan iemand die hetzelfde heeft bereikt door hard te werken, ook al beweren we dat motivatie, inspanning en ervaring belangrijker is. Blijkbaar vinden we iemands potentie aantrekkelijker dan daadwerkelijke prestaties (Tormola, Jia & Norton, 2012), omdat diegene nog grootse prestaties in de toekomst kan laten zien. ↩︎
- Dit is de aloude discussie tussen natuur en opvoeding (nature vs. nurture). In 1993 publiceerde Anders Ericsson een invloedrijk artikel over de rol van doelbewuste oefening (deliberate practice) bij het verwerven van expertise. Op basis van een misinterpretatie van dit onderzoek populariseerde Malcolm Gladwell in zijn boek Uitblinkers (Outliers) het idee dat je een expert kan worden op elk mogelijk gebied door simpelweg meer dan 10.000 uur goed te oefenen. Dat het effect van aangeboren aanleg en oefening op expertise toch iets complexer is, blijkt uit onderzoek van David Hambrick (2018). Simpel gezegd: hoe goed iemand wordt in een bepaald vakgebied hangt af van aangeboren eigenschappen, verschillende soorten ervaring (waaronder doelbewuste oefening), en factoren zoals de taak zelf en de omgeving. ↩︎
- Dweck schreef hier ook een bestseller over: Mindset. Changing the way you think to fulfull your potential. ↩︎
- In de echte wereld blijkt het positieve effect van een groeimentaliteit op studieresultaten klein (Sisk et al, 2018) of helemaal niet te bestaan (Foliano et al., 2019). Dit zou kunnen komen omdat het aanmoedigen van een groeimentaliteit inmiddels al ingeburgerd is in veel onderwijsinstellingen. ↩︎
Wat denk jij? Deel het hier!
Geen zorgen: je e-mailadres blijft privé. Reacties gaan eerst wel even door de keuring volgens mijn huisregels (met wat hulp van Akismet Anti-Spam). De velden met * zijn nodig om je reactie te plaatsen.