Mijn recept voor een Doe-Het-Zelfstudie beeldende kunst

Ooit maakte ik met veel plezier praatplaten voor de wetenschappelijke organisaties waarvoor ik werkte. Ik was hier toevallig ingerold, omdat ik een beelddenker ben die ingewikkelde informatie graag visueel ordent. Ik gebruikte een soort getekend snelschrift om mensen, gebouwen en objecten te schetsen en iconen om betekenis te geven aan abstracte termen. Vervolgens voegde ik mijn gepolijste tekeningen samen om het grote verhaal te vertellen. Maar hoe meer van dit soort infographics ik tekende, hoe vaker het gevoel me bekroop dat ik niet echt begreep waarom deze visuele verhalen werkten en – belangrijker nog – waarom ze soms niet aansloegen.

Als student industrieel ontwerpen had ik geleerd hoe je nieuwe ideeën bedenkt, deze ideeën in het juiste perspectief tekent, en ze vervolgens uitwerkt tot concepten en prototypes. Maar ik had niet geleerd hoe ik verhalen kon vertellen met mijn tekeningen; zeker niet wanneer een illustratie complexer werd dan één voorwerp.

Dit onderwerp liet mij niet meer los en daarom ging ik op zoek naar de ingrediënten die nodig zijn om een boeiend beeldend verhaal te vertellen.

Werken aan mijn artistieke vaardigheden

Ik kocht boeken. Las ze (gedeeltelijk). Volgde online lessen. Experimenteerde met traditionele teken- en schildermaterialen in plaats van digitaal tekengerei. Ik ontdekte dat ik van waterverf houd en dat compositie vaak het verschil maakt tussen “meh” en “wow!” Ondanks deze nieuwe vaardigheden en kennis voelde ik me nog steeds een beetje verloren. Er gaat zoveel kennis en vakmanschap zitten in het maken van een pakkende tekening of schilderij!

Met mijn lukrake aanpak maakte ik wel artistieke vorderingen, maar vaak bleef ik achter met het onbestemde gevoel dat er net iets miste aan mijn illustraties. Om verder te komen had ik een plan nodig. Een gids die mij door alle informatie uit de bibliotheek en online tutorials loodste.

Mijn recept voor een doe-het-zelfstudie beeldende kunst

Op dat moment knipperden mijn hersenen: “DIY Art School” (want ik denk vaak in Engelse zoektermen – weird, I know). Ik googelde de term, want iemand moet dit idee al bedacht hebben. En – Yay! – ik vond verschillende websites waarop de beginselen van een beeldende kunsteducatie uit de doeken werden gedaan voor mensen die niet naar een kunstacademie kunnen of willen gaan.

Daarnaast bekeek ik de syllabi van kunstacademies. Wat onderwijzen zij aan hun studenten? Ik googelde nog wat meer om uit te vinden wat volgens de online kunstgemeenschap de fundamentele vaardigheden zijn voor beeldend kunstenaars (RadioRunner’s curriculum for the solo artist geeft een uitgebreid leerplan). Het idee van een doe-het-zelf kunstacademie hing kennelijk in de lucht, want mijn favoriete podcast Draftsmen maakte een miniserie over de DIY art school. Dit gaf me het laatste zetje om het recept voor mijn eigen doe-het-zelfstudie op papier te zetten. Ik kwam uit op de volgende ingrediënten:

Hoe lees je dit recept

Tada! Nu heb ik een recept voor mijn artistieke ontwikkeling. Het is geen uitgeschreven meerjarenplan, zoals het curriculum van RadioRunner dat naar mijn mening vooral gericht is op kunstenaars die aan de slag willen voor de grote animatie- en gamestudio’s. Niet iedere kunstenaar hoeft een pro te worden in menselijke of dierlijke anatomie. En ook kleurentheorie is niet noodzakelijk wanneer jij je voornamelijk wil uitdrukken in de zwart, wit en grijstinten van grafietpotloden, houtskool en Oost-Indische inkt.

Mijn ambitie is om (interactieve) visuele verhalen voor kinderen te maken, maar ik weet nog niet precies in welk medium en met welke technieken ik dit ga realiseren en welke nieuwe vaardigheden ik hiervoor onder de knie moet krijgen. Ik wil daarom ruimte om te experimenteren en te ontdekken welke werkwijze en stijl bij mij past.

Mijn recept bestaat daarom uit zes expertisegebieden die een rol spelen in het maken van beeldende kunst. Maar hoeveel tijd en aandacht je besteedt aan het leren van vaardigheden binnen deze expertises wordt bepaald door jouw persoonlijke motieven om kunstobjecten te maken.

Vormgeving

Hoe kan ik de basisprincipes van kunst doelgericht inzetten om pakkende beelden te maken?

In de kern draait beeldende kunst om het maken van kunstobjecten. Daarom staat vormgeving in het midden van mijn leerplan. In de vormgeving komen het wereldbeeld, de inspiratiebronnen, het denkproces en de vaardigheden van jou – de maker – samen. Jij maakt doelbewuste keuzes in hoe je iets uitbeeldt om je ideeën kracht bij te zetten. Hiervoor kan je putten uit jouw gereedschapskist van beeldende principes. Maak je gebruik van harmonie, contrast, ritme, etc…?

Onderwerpen die je binnen de vormgeving zou kunnen bestuderen zijn onder andere:

• Vervormen: het aanpassen van de vorm om een gevoelswaarde te benadrukken.
• Abtraheren: een herkenbare voorstelling omzetten naar een minder herkenbaar of abstract (denk)beeld.
• Stileren: het vereenvoudigen van complexe vormen.
• Compositie: de verdeling van elementen in een kunstobject.
• Gestalttheorie: inzicht in de manier waarop mensen visuele informatie verwerken.
• Vorm en functie: het verenigen van nut met esthetiek.
• Storytelling: het overbrengen van een verhaal of boodschap met beeld.

In de vormgeving spelen ook drie andere expertises een belangrijke rol, die ik hierna kort zal toelichten.

Creativiteit

Hoe bedenk en ontwikkel je nieuwe ideeën voor je kunstobjecten?

Creatief denken is geen vaststaande eigenschap. Het bestaat uit verschillende vaardigheden, zoals:

• Aandachtig waarnemen
• Je inleven in anderen
• Je oordeel uitstellen
• Verdiepende vragen stellen
• Nieuwe verbanden leggen (associëren)
• Het bedenken van alternatieven (divergeren)
• Je verbeeldingskracht inzetten
• Een nieuwe oplossing kiezen (convergeren)

Je kan je creativiteit vergroten door deze vaardigheden aan te scherpen. Hiervoor hebben kunstenaars en ontwerpers door de eeuwen heen talrijke technieken ontwikkeld, waarover ik in toekomstige artikelen meer zal schrijven.

Visualisatie

Hoe visualiseer je jouw ideeën en de wereld om je heen in tweedimensionale vorm?

Tenzij je volledig abstract wil werken, zal tekenvaardigheid een belangrijk onderdeel van je zelfstudie vormen. Goede tekenvaardigheid stelt je in staat om je ideeën op papier te schetsen en eventueel uit te leggen aan mensen waarmee je samenwerkt.

Je hoeft geen meester te worden in het maken van potloodtekeningen, maar het helpt jouw uiteindelijke werk wanneer je hand nauwkeurig neer kan zetten wat je met je ogen of in je verbeelding ziet. Daarom kan het lonen om de basistechnieken van het tekenen te leren:

• Tekentechniek: hoe je je tekengereedschap vasthoudt en beweegt.
• Nauwkeurigheid: hoe je jouw gekozen onderwerp in de juiste verhoudingen tekent.
• Perspectief: hoe je de positie van objecten in de ruimte tekent.
• Licht en schaduw: hoe je grijswaarden gebruikt om je onderwerp volume te geven.

Wanneer je deze basisvaardigheden onder de knie hebt, kan je je verder bekwamen in anatomie en/of kleurtheorie.

Beheersing van materiaal en techniek

Met welke materialen en technieken breng je je ideeën tot uiting? Hoe beïnvloedt deze keuze het uiteindelijke werk?

De lijst van mogelijke materialen en technieken is eindeloos en er komen door technologische ontwikkelingen ook steeds nieuwe mogelijkheden bij. Wanneer je net begint met het maken van kunst, weet je waarschijnlijk nog niet welk medium jouw voorkeur heeft. Maar ik gok dat je verschillende kunstenaars volgt die je bewondert. Deze inspiratiebronnen vormen een goed startpunt voor de zoektocht naar je eigen voorkeuren.

Ben je dol op het zachte, vloeiende karakter van aquarel? Begin met een cursus waterverf. Doet de waterverf niet wat je wil? Probeer dan eens gouache of acryl. Of misschien ben jij geweldig met een digitale pen of weet je de meest fantastische resultaten uit generatieve AI te krijgen. Gaandeweg ontdek je wat werkt voor jou en zul je meer gevorderde technieken leren in jouw gekozen media (en ja, je mag in meer dan één medium werken).

Invloeden uit jouw externe wereld

Wie inspireert jou en waarom? Zijn er elementen van huidige en historische kunststromingen die je wil toepassen in je eigen werk? Hoe reageert jouw werk op actuele ontwikkelingen in de (kunst)wereld?

Als maker besta je niet in een vacuüm, maar word je beïnvloed door ontwikkelingen in jouw samenleving en door hedendaagse en historische kunststromingen. Er bestaat een rijke kunsthistorie die je kan bestuderen om nieuwe ideeën op te doen of om meer te leren over traditionele technieken. Daarnaast leven we in interessante tijden waarin veel traditionele denkbeelden bevraagd worden en moderne verworvenheden onder druk staan.

Het loont om de blik af en toe naar buiten te keren en je werk te plaatsen in een grotere context. Wil je dicht op de actualiteit zitten en activistische thema’s uitbeelden in je werk? Wil je je aansluiten bij een specifieke kunststroming? Of wil je juist ageren tegen vastgeroeste denkbeelden in de kunstwereld? Jij kiest.

Je persoonlijke blik

Vanuit welk wereldbeeld en met welke mentaliteit maak jij je artistieke werk? Hoe wordt je blik beïnvloed door jouw persoonlijke ervaringen, opvoeding, opleiding, religie, sociale contacten, werk, belezenheid, intelligentie, maatschappelijke positie, gezondheid, veerkracht… ? Welke artistieke doelen wil je bereiken? Hoe ga je om met kritiek? Hoe evalueer je jouw vooruitgang?

Creatieve mensen voelen vaak een innerlijke behoefte om nieuwe dingen te maken. Deze behoefte kan voortkomen uit verschillende motieven, zoals de wereld mooier maken, het imiteren van idolen, het eren van god(en), fantaseren, innovatie oplossingen verzinnen, vermaken, bevragen van de status quo, bespotten of bekritiseren.

Inzicht in jouw motivatie om kunstobjecten te maken, helpt je tijdens je creatieve ontwikkeling. Het vergt namelijk moed en vastberadenheid om jouw ideeën en emoties om te zetten in een tastbaar beeld. Oefening kan repetitief en saai zijn en je ontwikkeling zal vaak met horten en stoten verlopen. Het ene moment creëer je moeiteloos en oogst je werk veel lof, het volgende moment heb je het gevoel dat je stil staat en ontvangt je werk alleen maar kritiek. Een helder waarom kan houvast bieden tijdens deze emotionele achtbaan.

Daarnaast helpt een helder doel om behulpzame feedback te scheiden van afleidende kritiek. Als het jouw bedoeling is om je publiek te shockeren, dan heb je natuurlijk weinig aan het commentaar dat het allemaal wel wat minder goor mag. Tenzij diegene je wijst op minder expliciete manieren waarmee je een groter shockerend effect kan sorteren. In dat laatste geval zou ik zeker proberen om mijn werk op basis van de feedback te verbeteren (in het onwaarschijnlijke geval dat ik ooit shockerend werk zou willen maken – ik ben nogal squeamish aangelegd).

En soms is het nodig om je motivatie en doelen weer eens tegen het licht houden. Misschien heb je kinderen gekregen en daardoor minder tijd om te creëren. Misschien kan je vanwege gezondheidsredenen niet meer uren achter een digitaal scherm zitten. Of misschien is het je eindelijk gelukt om in dat museum te exposeren, dat boek te publiceren, de eerste tien werken te verkopen, [vul hier jouw doel in] en is het tijd geworden om nieuwe doelen te formuleren.

Een leerplan dat zich aanpast aan jouw persoonlijke voorkeuren en behoeften

In het verleden ben ik regelmatig van mijn creatieve pad afgedwaald, omdat ik doelen najaagde die niet de mijne waren. Pas toen ik mijzelf toestond om te maken waar ik zelf zin in had, zag ik mijn werk met sprongen vooruit gaan. Je kan de beste leermeesters hebben, maar uiteindelijk zal je het zelf moeten doen. Alleen jij weet van welke creatieve activiteiten en doelen je zo enthousiast wordt dat je alles om je heen vergeet. Volg dat gevoel, want daar vind je jouw unieke stem en stijl.

Mijn artistieke ontwikkeling zal er daarom heel anders uitzien dan de jouwe. We volgen ieder ons eigen recept waarin de verhouding tussen de expertisegebieden zal verschillen.

Wanneer je realistisch ogende (fantasie-)beelden wil maken, zal je veel tijd besteden aan het bestuderen en oefenen van perspectief, anatomie en de werking van licht en schaduw.

Dit is minder noodzakelijk wanneer je graag abstracte kunst maakt. Dan ben je waarschijnlijk gefascineerd door de oneindige mogelijkheden van je materialen en ga je misschien zelfs op zoek naar onconventionele technieken om je emoties om te zetten in beeldende vorm.

Je kunt ook een conceptueel kunstenaar zijn die graag innovatieve en provocerende ideeën bedenkt die inspelen op de actualiteit. In dat geval besteed je meer tijd aan de ontwikkeling van je creatieve vaardigheden. Je maakt je verschillende brainstormtechnieken eigen en zal waarschijnlijk een grote dosis verbeeldings- en overtuigingskracht moeten ontwikkelen om je ideeën te realiseren.

Dit is het dus: mijn recept voor een doe-het-zelfstudie beeldende kunst. Ik heb zin om hiermee aan de slag te gaan. In een toekomstige blogpost zal ik uitleggen hoe ik dit recept gebruik om te bepalen waar ik ben in mijn artistieke ontwikkeling en aan welke vaardigheid ik wil werken.

Tot die tijd hoor ik graag van jou: vind jij dit recept nuttig? Ben je het eens met mijn zes expertisegebieden? Is er iets dat je zou toevoegen of verwijderen? En aan welk gebied zou jij meer aandacht willen besteden?